آيات 108 - 100، سوره هود دو احتمال در معناى : ((ابناء القرى )) مراد از اينكه آلهه مشركين جز بر هلاكت و تباهى خوانندگان خويش نيفزودند اشاره به وجود ارتباط بين اعمال سابق ولا حق انسان ، و نيز ارتباط آن بااعمال ديگران عالم برزخ منزلگاه موقتى است و جنبه تمهيدى براى روز قيامت و بهشت و دوزخ جاودانه دارد چند وجه در معناى : ((يوم ياءت ...)) در آيه شريفه در روز قيامت حقايق براى همگان واضح شده ، توهم استقلال اسباب و وسائط زائل مى گردد معناى جمله : ((يوم ياءت لاتكلم نفس الّا باذنه )) و معناى تكلم در قيامت بيان اينكه دروغ گفتن مشركين در روز قيامت از باب ظهور ملكات است وجه جمع بين آياتى كه تكلم در روز قيامت را اثبات مى كنند با آياتى كه آن را نفى و انكار مى كنند گفتار ديگر مفسرين در معناى آيه (لاتكلم نفس الا باذنه ) علاوه بر اينكه خداى تعالى مى فرمايد: ((هذا يوم لا ينطقون و لا يوذن لهم فيعتذرون)) و معلوم است كه وجهى كه ديگران درباره جمع بين اين دو دسته از آيات معناى جمله : ((فمنهم شقىّ و سعيد)) و اشاره به معناى تقسيم انسانها به سعادتمند وشقاوتمند نقد و رد سخن فخررازى كه گفته است سعادت و شقاوت آدمى به حكم خدا و لازم لاينكفاوست بيان اينكه قضاء و قدر الهى و علم او به اعمال انسان منافاتى با اختيارى بودناعمال انسان ندارد معناى (زفيز) و (شهيق ) و بيان حالاهل جهنم معناى ((خلود)) و مشتقات آن دو اشكال در ارتباط با آيه : ((خالدين فيها مادامت السموات و الارض )) و جواب آنها سخن زمخشرى در تفسير كشاف در اشاره به اين وجه دفعاشكال قاضى بيضاوى بر آيه شريفه وجوه ديگرى كه درباره تحديد خلود در آيه شريفه ذكر شده است معناى استثناء: ((الّا ماشاء ربّك )) در دو آيه مربوط به بهشتيان و دوزخيان وجوه مختلف ديگر درباره مراد از استثناء فوق الذكر اشاره به نكته لطيفى كه از آيه : ((و اما الذين سعدوا...)) استفاده مى شود. وجه جمع بين جمله : ((الّا ماشاء ربّك )) و ((عطاء غير مجذوذ)) در آيه شريفه بحث روايتى بررسى نسبت سعادت و شقاوت انسان با قضا و قدر الهى با توجه به روايات وارده عالم هستى داراى دو وجه است : وجه ضرورت و تقدير و وجه امكان و اختيار معناى فرمايش پيامبر (ص ): ((كل ميسر لما خلق له )) رواياتى در ذيل آيات شريفه مربوط به خلود در جنت و نار و استثناء: ((الّا ماشاء ربّك)) بهشت اولياء خدا با بهشت ديگران تفاوت دارد (و من دونهما جنّتان ) رد سخن سيوطى در مورد منسوخ شدن دو آيه : ((فاما الّذين شقوا... ))